Grote lijnen

Net zoals door jezelf opgedane ervaringen leerzaam zijn voor je latere leven, zo zijn ook ervaringen uit de geschiedenis van de mensheid leerzaam voor onze gezamelijke toekomst.

Geschiedenis
In de geschiedenis kan je kijken naar bepaalde gebeurtenissen die lokaal en in korte tijd plaatsvonden, maar ook naar ontwikkelingen die zich op grotere schaal en op langere termijn voordeden.
Zowel de kleine gebeurtenissen als de grote ontwikkelingen uit het verleden kun- nen heel leerzaam zijn voor nu en later.
Want we zijn er in de afgelopen eeuwen in technische en wetenschappelijke zin dan wel enorm op vooruitgegaan, qua sociaal en politiek samenleven is er niet bijzonder veel veranderd, dat is al de eerste les die de geschiedenis ons leert!

Hier in deze log wil ik even kijken naar een paar grote lijnen, enkele ontwikke- lingen die zich in de afgelopen 2000 jaar op Europese schaal hebben voorgedaan:

Romeinen
Zo’n 2000 jaar geleden werden grote delen van het huidige Europa beheerst door het Romeinse Rijk, dat zich uitstrekte van Engeland tot Egypte. Wat nu Neder- land is lag precies op de Noordgrens van dit machtige wereldrijk.
Het Romeinse Rijk was niet alleen zeer uitgestrekt, het was ook relatief hoogont- wikkeld: er was onder andere vrije handel, 1 munt, een prachtig wegennet, een zeer goed georganiseerd staatsbestel en dito rechtstelsel, er was behoorlijke welvaart, men kende vele luxegoederen en ook op sexueel gebied was veel mogelijk…
– Per saldo dus een uitgangssituatie die de nodige overeenkomsten met de huidige tijd vertoont

Germanen
In de 5e eeuw ging het Romeinse Rijk echter ten onder en viel het uiteen in diverse Germaanse koninkrijken, zoals dat van de Franken, de Saksen en de Angelsaksen, de Visigoten en de Ostrogoten.
Deze rijken waren niet zo goed georganiseerd als het Romeinse Rijk, maar diverse Romeinse verworvenheden bleven behouden, niet in de laatste plaats bij de geestelijkheid en in de kloosters.
Rond 800 werden de meeste van deze rijken opgenomen in het grote Frankische rijk van de beroemde koning en later keizer Karel de Grote.
– Per saldo dus een poging tot behoud van eenheid

Chaos
Het grote rijk van Karel de Grote hield echter niet lang stand: het werd eerst verdeeld onder zijn drie zoons, maar hun opvolgers bleken niet in staat om hun koninklijke gezag te handhaven. Machtige leenmannen (overheidsfunctionarissen) trokken zich weinig van het centrale gezag aan en begonnen meer en meer aan hun eigen belangen te denken: hun publieke macht werd geprivatiseerd.
Toen rond het jaar 1000 de Noormannen (of Vikingen) langs de gehele Europese kust dood en verderf kwamen zaaien was de chaos compleet: van enig effectief centraal gezag was geen sprake meer, van de eens zo hoogstaande Romeinse cultuur was hooguit in de kloosters nog iets terug te vinden…
– Per saldo dus versnippering

Edelen
In het begin van het eerste millennium zag je in Europa, naast boeren en wat kloosters, de edelen: machtige heren, niet in de verheven zin zoals wij heden- tendage de adel zien, maar als roofridders, als gangsterbazen zoals bij de maffia! Alleen zij hadden paarden en zwaarden, die ze echter vooral gebruikten voor eigen gewin. En net zoals het tegenwoordig in de economie gaat, ging het ook toen: wie sterker was, die slokte de zwakkere op en werd daardoor nog sterker.
Brute macht is even leuk, maar put op langere termijn alle betrokkenen uit. De Kerk ging daarom bij de steeds machtiger edelen aandringen op een fatsoenlijk gebruik van hun macht, op bescherming van tenminste vrouwen en kinderen, weduwen en wezen.
Geleidelijk aan had dit succes en werden de edelen hoofser, beschaafder, zelfs zo dat adel uiteindelijk synoniem werd voor beschaving!
– Per saldo dus opeenhoping van macht

Staatsvorming
Maar ook beschaafde leiders moeten aan hun belangen denken. Het proces van vergroting van de macht was daarom nog lang niet ten einde. Tegen het eind van de Middeleeuwen, rond het jaar 1500, begonnen de grootste en machtigste edelen met het vormen van nationale staten: grote afgeronden gebieden waarin de vorst alle macht en alle rechten had.
Daartoe werden kleinere en lagere edelen niet meer met grof geweld, maar op inmiddels wat beschaafdere wijze opgeslokt, namelijk door ze als ambtenaar in dienst te nemen. Dit was de basis voor de latere overheidsbureaucratixc3xabn.
– Per saldo dus verdere opeenhoping van macht

Reformatie
Een storende factor bij deze staatsvorming was de (Rooms-Katholieke) Kerk, die immers ook veel macht had, maar vanuit Rome door de Paus werd bestuurd. Ook de machtsmid- delen van deze Kerk wisten veel vorsten in handen te krijgen en wel door via de reformatie uit de Katholieke Kerk te stappen en voor hun gebied een door hen zelf geleide staatskerk in te stellen: de Anglicaanse, Lutherse en hervormde kerken.
Maar ook in katholiek gebleven landen trokken de vorsten de kerkelijke zaken naar zich toe, zodat rond 1700 Europa voor het grootste deel uit redelijk afge- ronde staten bestond, waarin aan de koning alle wereldlijke xc3xa9n ook de nodige geestelijke macht toekwam (wat cultureel tot uitdrukking kwam in de Barok).
– Per saldo dus nog verdere opeenhoping van macht

Totalitair
Na de scheiding van kerk en staat rond 1800 verloren de vorsten eerst hun invloed op religieuze zaken om vervolgens nog geen 50 jaar later hun macht aan min of meer democratisch gekozen regeringen te moeten afstaan. Deze verschuivingen aan de top verhinderden echter niet dat de overheden steeds grotere bureaucra- tixc3xabn werden en na een korte "nachtwakerstijd", in de 20e eeuw bijna de gehele verzorging "van wieg tot graf" op zich namen. In communistisch Rusland en nazistisch Duitsland leidde dit tot een totalitaire staatsdictatuur, die alle aspecten van het leven wilde beheersen, maar gelukkig werden verslagen door de Verenigde Staten en hun geallieerden.
– Per saldo werd hiermee de grootst mogelijke machtsconcentratie bereikt

Globalisering
Mede door de spectaculair toegenomen communicatie- en vervoersmogelijkhe- den, trad tegen het eind van de 20e eeuw een steeds sterker wordende globali- sering op: handel, communicatie en media en entertainment zijn niet meer aan grenzen gebonden, de wereld wordt een dorp!
Gevolg daarvan is wel dat de effectieve macht van de nationale overheden snel afneemt, hoezeer ze hun greep op de economische en culturele machten ook proberen vast te houden…
Omdat de globalisering veel mensen te ver gaat en zelfs angst inboezemt, zien we dat als tegenreactie kleinere verbanden meer aandacht krijgen: zaken als leefbaarheid in de buurt, maar ook internetcommunities zijn daar voorbeelden van.
– Per saldo dus hernieuwde versnippering

Conclusie
Ik ben nu met hele grote stappen door de Europese geschiedenis gegaan om te laten zien dat er in de afgelopen 2000 jaar een ontwikkeling te zien valt die loopt van het uiteenvallen van de Romeinse eenheid, via een totale versnippering in de Middeleeuwen, naar een bijna volledige machtsconcentratie in de nationale staten.
Die machtsconcentraties zijn in
middels voorbij en ook de grotere verbanden zoals de Europese Unie of de wereldwijde Amerikaanse cultuur zullen niet meer zulke alomvattende macht krijgen als de staten eens hadden.
Voor de toekomst zullen we dus rekening moeten houden met verdere versnippe- ring… hoe dat meer concreet kan uitpakken kunnen we zien als we terugkijken in het verleden…

11 gedachten over “Grote lijnen

  1. Ik zou toch zweren dat ik hier dezelfde dag van uitzending nog een comment heb geplaatst. Niet dus. Had de film al eens eerder gezien, en weer boeide me het gegeven. Het zoeken naar geluk, het zoeken naar bevestiging en de maatschappelijke ladder beklimmen. Met een snufje van dit en een snufje van dat. Daarna de totale ontreddering. Wie was de hoofdrolspeler nou? Hij deed me denken aan Christopher Atkins.

  2. Ook ik ben wel eens bang geweest voor wat er gaat komen, zeker als je vanuit historisch oogpunt naar onze huidige samenleving kijkt.
    Echter, er zit ergens in mij een stukje positivisme, die er mij van weerhoudt te wanhopen.

    We worden met ons allen steeds slimmer, gezonder en beschaafder: en ik denk dat dat ervoor kan zorgen dat we niet weer zullen afglijden naar een volgend tijdperk van dark ages.

  3. Laten we het hopen… alleen ben ik bang dat de wetmatigheden van de geschiedenis zich niet gauw laten opschorten…

    Want wat je ook ziet is dat de vooruitgang steeds ongelijker verdeeld wordt, zeg maar “de rijker worden rijker en de armen worden armer”…

    De machtsconcentratie bij de nationale overheden had de nodige nadelen, maar ging anderzijds wel gepaard met een sterke nadruk op de gelijkheid van de onderdanen, hetgeen een belangrijke factor is geweest voor de tamelijk gelijkmatige welvaartsverdeling, zoals wij die in de afgelopen halve eeuw in Europa hebben meegemaakt…

  4. Behoorlijk verhaal. Interessant. (zet even de verwarming wat lager). Een soortgelijke beschrijving heb ik op Menorca gelezen over de vele machten die dit eiland en tevens uiteraard het vaste land hebben overheersd. Vooral de reactie van de Spanjaarden op de Moren die tot bovenaan Frankrijk zijn doorgedrongen heeft me verbaasd. Men liet ze hun gang gaan. Ze brachten voorspoed voor het land. Sterrenkunde, archeologie, geneeskunde, etc. etc. Geen mens die een vinger uitstak om ze te verdrijven. Invasies kunnen dus hun voordeel hebben zolang je er van profiteert. En momenteel komt er een andere invasie binnen van bootvluchtelingen, die weer geweerd worden. Hoe vreemd kan het toch lopen in onze wereld. Laten we tevreden zijn met wat we hebben en niet alleen maar negatief praten over dingen die beter kunnen omdat we alleen maar meer willen. De rijken rijker, etc. Je kunt toch gewoon meedoen op je eigen niveau met je eigen mogelijkheden en je niet af te geven op mensen met meer verantwoordelijkheden die daardoor ook een ander inkomen hebben? Ik hoef niet zo’n hoge baan met een fantastisch inkomen, ik schop er dus ook niet tegenaan. Ik ben gewoon tevreden.

  5. Interessant verhaal. Even over de reactie van Thijs : “We worden met ons allen steeds slimmer, gezonder en beschaafder” Vanwaar dit vertrouwen in onze superieure kwaliteiten ? Doen we echt iets nuttigs met al die kennis die ons zoveel meer beschaafd/slim maakt ? En gezonder ? Ook daarover heb ik mijn twijfels. Artsen kunnen veel verhelpen, maar kunnen ook heel veel (nog?) niet. Zijn er niet heel veel hedendaagse nieuwe welvaarts-ziektes bijgekomen ?

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s