De Praktische Rede

Vandaag zag ik bij boekhandel De Slegte een moderne uitgave van de Kritik der praktischen Vernunft van de grote Duitse filosoof Immanuel Kant (1724-1804).
Ik kon dit exemplaar niet laten staan, niet alleen vanwege de lage prijs, maar vooral ook vanwege de fraaie uitvoering: harde kaft en volledig in de klassieke gotische letters waarin vroeger bijna alle Duitse boeken werden gedrukt (zie foto hieronder). Het is namelijk een overdruk van de uitgave uit 1928, die weer teruggaat op een uitgave uit 1878.
Een Nederlandse vertaling van dit werk is onlangs verschenen bij uitgeverij Boom.

Drieslag
De Kritik der praktischen Vernunft (Kritiek van de praktische rede) werd door Kant geschreven in 1788 en vormt samen met de Kritik der reinen Vernunft (Kritiek van de zuivere rede) en de Kritik der Urteilskraft (Kritiek van het oordeelsvermogen) een Drie-eenheid van denkwerk op het terrein van respectievelijk het Ware, het Goede en het Schone, om het maar eens met die klassieke middeleeuwse drieslag te zeggen.

Zuivere rede
De Kritik der reinen Vernunft is Kants bekendste werk en gaat door voor xc3xa9xc3xa9n van de belangrijkste werken uit de (filosofie)geschiedenis in het algemeen en uit de zgn. Verlichting in het bijzonder. Veel mensen die er niet goed van de op hoogte zijn, hebben waarschijnlijk de indruk dat dit werk een "kritiek vanuit het zuivere verstand" op de oude (religieus bepaalde) gebruiken en tradities is. Ik zou haast zeggen: niets is minder waar. De "Kritiek van de zuivere rede" behandelt namelijk uitvoerig de grenzen van het verstand en vormt niet zozeer direct kritiek op middeleeuwse denkbeelden, maar veel meer op eerdere verlichtingsdenkers uit de stromingen van het Rationalisme en het Empirisme.


Tekst van de Kritik der praktischen Vernunft

Praktische rede
In dezelfde geest zal het voor wie denkt, dat de Verlichting louter een bevrijding van het oude kerkelijke juk zou zijn, een verrassing zijn dat Kant ook een zeer strenge moraalleer heeft geschreven: de nu door mij aangeschafte Kritik der praktischen Vernunft.
Hierin betoogt hij, dat de mens zich bij zijn handelen louter mag laten leiden door wat de rede, het verstand zegt. Alleen dan is ons handelen namelijk volledig vrij, hoe vreemd dat op het eerste gezicht ook moge klinken. Volgens Kant is handelen op basis van alles andere als het verstand namelijk niet vrij, want onder invloed van iets anders, bijvoorbeeld emoties, driften, gevoelens of bepaalde invloeden van buitenaf (zie in dit verband ook mijn eerdere log Individualiteit).
Op basis van louter en alleen het menselijke verstand komt Kant tot een dubbele basisregel voor het menselijke handelen, de zgn. "categorische imperatief":
1. Handel zo, dat jouw handelwijze een algemene regel zou kunnen zijn;
2. Handel zo, dat anderen nooit alleen een middel, maar altijd ook een doel op zich zijn.

Postulaten
Maar het komt nog sterker: Kant geeft in dit werk niet alleen basisregels voor de intermenselijke omgang, hij zegt ook dat daar enkele dingen uit voortvloeien die niet door het zuivere verstand (die reine Vernunft) bewezen kunnen worden: het eeuwig leven, God en de vrijheid. Dit noemt Kant de postulaten van de praktische rede.
God en het eeuwig leven zijn kernpunten van het Christendom, maar worden tegenwoordig regelmatig als onzin of sprookjes afgedaan. Desalniettemin gelooft een groot deel van de mensheid erin, vaak op basis van een intuxc3xaftief gevoel. Daarom is het frappant dat ook een zeer rationeel denker als Kant tot de conclu- sie komt, dat uit de normen die het verstand ons stelt, voortvloeit dat er toch tenminste zoiets als God en het eeuwig leven moet zijn. Hoe dat er precies uitziet, daar kunnen we volgens echter hem helemaal niets over zeggen.

17 gedachten over “De Praktische Rede

  1. Het is een verschrikkelijke gebeurtenis geweest en ik hoop dat het nooit meer voorkomt, maar hopen we dat niet allemaal…
    Hoe het kon gebeuren daar hou ik me niet mee bezig, wel met het feit dat het fijn zou zijn als de wereld eens in harmonie zou zijn, maar dat is een droom van de meesten (niet van allen, anders was er geen oorlog en hoe kunne wij zo stom zijn om telkens op de verkeerden te stemmen….)

  2. Dat die complottheorieën onzin zijn, dat ben ik met je eens. Gisteravond heb ik met een half oog de uitzending van Zembla over de complottheorieën bekeken. Het was op zich wel aardig om te zien hoe nuchter de deskundigen allerlei beweringen weerlegden. En ach, dat de instorting van dat ene gebouw, gebouw 7 meen ik, zo niet goed verklaarbaar is, dat zegt ook niet alles: er zal vast wel een goede verklaring voor zijn. Het scheermes van Ockham zegt al dat de eenvoudigste verklaring in het algemeen het best voldoet en de complotdenkers hebben een zo ongelooflijke hoeveelheid onwaarschijnlijkheden nodig – alle tienduizenden betrokkenen zouden dus allemaal hun mond houden – dat je hun gedachten bij voorbaat kunt negeren.

    Of de aanslagen een nieuwe periode in de geschiedenis inluiden, lijkt me nog maar de vraag. Dat ze het een en ander veranderd hebben, is evident en dat er daarna veel getheoretiseerd is over de orde van de wereld en een veronderstelde botsing van culturen, lijkt me ook duidelijk, maar op voorhand lijkt het me te vroeg om te zeggen dat er zich grootscheepse veranderingen op wereldschaal voorgedaan hebben. Als je het vergelijkt met de enorme veranderingen die het imperialisme, zowel in opkomst als neergang, bewerkstelligd heeft, dan lijkt er me de afgelopen jaren niet veel gebeurd te zijn. Anders dan Al Kaida kennelijk hoopte, zijn er in de islamitische wereld nauwelijks grote groepen mensen in beweging gekomen. Is Afghanistan over een poosje meer dan een incidentele ingreep? En is de inval van Irak, dat zeker geen agressief islamitisch regime kende, wel het tegendeel, op een iets langere termijn, meer dan een mogelijk tragische, beperkte oorlog en burgeroorlog? Het kan, maar we weten het nog niet.

    Ik geloof niet dat er sprake is van een “overmatig agressieve politieke en militaire koers van de Verenigde Staten”, maar erg effectief was het optreden in de afgelopen jaren niet. Wat we tamelijk zeker weten, is dat het internationale terrorisme er eerder door bevorderd dan onderdrukt is, maar of het ooit een groot effect op de wereldpolitiek kan uitoefenen, lijkt me ook nog maar de vraag. Een eeuw geleden kon ook niemand voorzien dat de Britse wereldmacht zo teloor zou gaan – al heeft het land het zelf prima overleefd – en het is nu ook heel moeilijk om te zeggen hoe het verder zal gaan met de Amerikaanse dominantie. Is de huidige machteloosheid een veeg teken voor de toekomst? Het lijkt me te vroeg om daar nu al iets over te kunnen zeggen.

    Maar de historische betekenis van Negen September hangt vooral ook af van de wendingen die het wereldgebeuren nog gaat nemen. Het gaat altijd anders dan we verwachten, ook al blijkt alles achteraf plausibel te zijn.

  3. @ Jan Dirk Snel
    Ik wil niet zeggen dat de wereld in de afgelopen 5 jaar fundamenteel veranderd is… wel lijkt het me dat 11-9-2001 de overgang markeert naar een andere constellatie, niet één die in de afgelopen jaren plotseling is ontstaan, maar één die in de afgelopen decennia langzaamaan gegroeid is en die door de schok van 11-9-2001 in een versnelling is geraakt.

    Ik doel op een algemene culturele (waaronder ook politieke) constellatie die niet meer zoals voorheen in de nationale staten geworteld is, maar die nu echt mondiaal geworden is.
    We zien dit op nagenoeg alle terreinen: of het nu gaat om nutsbedrijven, die vroeger in handen van de nationale overheid waren, maar nu pionnen in een internationaal spel zijn, of om terrorisme, dat tot voor kort ook overwegend nationaal bepaald was, maar nu veel meer een mondiale strekking heeft…

    Dat zijn natuurlijk geen dingen die van de ene op de andere dag zijn ontstaan of die rechtstreeks met elkaar verband houden. Wel passen ze naar mijn idee bijna allemaal in een groter kader van mondialisering.

  4. Met je beschouwing is niets fundamenteel mis, maar ik heb vrijwel vanaf het begin – let op de beperking! – het idee gehad dat de betekenis van 11 september wordt overgeschat, wat overigens niet wil zeggen dat ik een aantal van de beschouwingen die daarna verschenen (zoals The West and the Rest van Roger Scuton) niet met aandacht gelezen heb. Of 11 september symbool blijft voor van alles en nog wat, hangt ook af van wat er nog gaat gebeuren: volgt er een historische breuk van grotere importantie?

    Die ene moord in Sarajevo in 1914 was niet zo’n grote gebeurtenis op zichzelf, maar de ketenreactie die volgde, maakt dat er wel van. Dat zie ik bij Nine Eleven – op zich veel groter – nog niet op die schaal.

    Ik meen me overigens te herinneren dat we juist in de zomer van 9 september 2001 met de redactie van het filosofisch café het nogal uitgebreid hadden gehad over globalisering (of eigenlijk beter: mondialisering) als “hot issue”. Je hebt wel gelijk dat het hedendaagse internationale terrorisme in die mondialisering past. Een eeuw geleden was bijvoorbeeld anarchistisch terrorisme ook wel internationaal, maar het bleef binnen dezelfde cultuur en steunde op een deel van een klasse binnen die cultuur.

  5. Ik vind het een prachtig verhaal! Zelf sluit ik mij aan bij de opmerking van Pasula. Ik hou mij niet bezig met alle complottheorieën.

    Wel ben ik een stuk oplettender geworden, zeker in het OV.

  6. Dat is idd het klassieke voorbeeld voor de strengheid van Kants moraal… Ik heb het nog niet nagelezen, maar ik denk dat het “probleem” van het liegen opgelost zou kunnen worden als je de tweede regel van de categorische imperatief vooropstelt: dat je mensen dus altijd ook als doel moet zien… dan kan het immers gerechtvaardigd zijn om omwille van iemand anders te liegen, bijv. om onderduikers niet te verraden…

    Ik heb de indruk dat Kant er, gezien de dubbele formulering, niet helemaal uitkwam wat nou de juiste verhouding moest zijn tussen de regel (formulering 1.) en de mens (formulering 2.).
    Als je dan het naleven van de algemene regel op de eerste plaats zet, dan krijg je inderdaad soms behoorlijk rigide uitkomsten. Zet je echter de mens op de eerste plaats, dan wordt het al wat menselijker…

    Overigens is het wel grappig dat je nu het liegen als een bezwaar tegen Kants principes aanvoert, want het lijkt haast wel alsof men tegenwoordig minstens zo’n hekel aan liegen (en hypocrisie e.d.) heeft als dat Kant had…

  7. Ik had hier nog niet op gereageerd, omdat ik eigenlijk op mijn eigen weblog hier wel op had willen haken. Maar ik loop achter en daarom hier nog kort.
    1. Het grappige is dat het Frakturschrift juist door Hitler is afgeschaft. Hij wilde moderniseren. M.A. Wes heeft daar een mooi opstel over geschreven.
    2. Normaal ga je er vanuit dat waarden kunnen botsen en dat dus ook de normen die op verschillende waarden teruggaan, kunnen conflicteren. Dan zul je moeten kiezen. Het lijkt op zich duidelijk dat het bewaren van een mensenleven een hogere waarde is dan het vertellen van feitelijke waarheid. Maar ik weet eigenlijk niet of Kant wel aan de mogelijkheid van botsende regels gedacht heeft. Traditioneel is de gedachte immers dat het waren, goed en schone nooit met elkaar kunnen botsen, maar dat ook goede regels nooit met elkaar in strijd kunnen komen.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s